Động lực tăng trưởng mới của châu Phi

Sự phát triển của năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời đang mở ra một chương phát triển mới cho châu Phi, trong bối cảnh thế giới tăng tốc chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch, bền vững. Với lợi thế tự nhiên vượt trội, chính sách ngày càng hoàn thiện và nhu cầu điện năng gia tăng nhanh chóng, châu lục này được dự báo sẽ trở thành một trong những điểm sáng của bản đồ năng lượng toàn cầu trong thập niên tới.

Theo Hội đồng Năng lượng Mặt trời Toàn cầu (Global Solar Council), năm 2025 đánh dấu bước tiến đáng chú ý khi châu Phi lắp đặt thêm 4,5 gigawatt (GW) công suất điện mặt trời quang điện (PV), tăng 54% so với năm trước. Đây không chỉ là con số kỷ lục, mà còn phản ánh xu thế lan tỏa mạnh mẽ của năng lượng sạch tại khu vực vốn lâu nay phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch.

Đáng chú ý, đã có 8 quốc gia ghi nhận bổ sung ít nhất 100 megawatt (MW) công suất điện mặt trời trong năm qua, gấp đôi so với năm 2024. Sự gia tăng về số lượng quốc gia tham gia phát triển điện mặt trời cho thấy, xu hướng chuyển dịch năng lượng không còn tập trung cục bộ, mà đang mở rộng trên phạm vi toàn châu lục.

Bên cạnh đó, các quốc gia châu Phi cũng đẩy mạnh nhập khẩu hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS), nhằm khắc phục tính gián đoạn của nguồn điện mặt trời. Việc đầu tư vào hạ tầng lưu trữ không chỉ nâng cao hiệu quả khai thác năng lượng mà còn góp phần bảo đảm an ninh năng lượng cho các hộ gia đình, doanh nghiệp và hệ thống điện quốc gia.

Những chuyển động tích cực này diễn ra trong bối cảnh nhiều quốc gia từ Nam Phi đến Ai Cập đang triển khai các chiến lược năng lượng sạch với tầm nhìn dài hạn. Đây chính là nền tảng quan trọng để châu Phi từng bước khẳng định vai trò là khu vực tăng trưởng năng lượng mặt trời hàng đầu thế giới trong giai đoạn đến năm 2030 và xa hơn.

Theo đó, Nam Phi tiếp tục giữ vai trò đầu tàu trong phát triển điện mặt trời tại châu Phi. Sau khi bổ sung thêm 1,6GW trong năm 2025, tổng công suất của nước này ước đạt hơn 10 GW. Theo Kế hoạch Tài nguyên Tích hợp, Nam Phi đặt mục tiêu bổ sung khoảng 10GW điện mặt trời PV đến năm 2030, cùng với 8,5GW lưu trữ pin và khoảng 5 GW điện mặt trời phân tán.

Các mục tiêu này được đánh giá là khả thi, song không ít thách thức vẫn đặt ra, đặc biệt là tình trạng quá tải lưới điện và hạn chế trong đầu tư hạ tầng truyền tải, phân phối. Đây là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ để bảo đảm tiến độ phát triển bền vững của ngành năng lượng.

Tại khu vực Bắc Phi, các quốc gia như Ai Cập, Algeria, Morocco và Tunisia đang nổi lên như những thị trường tăng trưởng nhanh. Riêng trong năm 2025, nhóm nước này đã bổ sung tổng cộng 1,1GW công suất điện mặt trời.

Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, bao gồm cường độ bức xạ mặt trời cao và quỹ đất rộng lớn chưa được khai thác, Bắc Phi đang trở thành điểm đến của nhiều dự án điện mặt trời quy mô lớn mang tầm cỡ thế giới. Trong đó, Ai Cập giữ vị trí dẫn đầu với khoảng 5,5 GW công suất đang xây dựng và thêm 13 GW ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư, theo Tổ chức Giám sát Năng lượng Toàn cầu (GEM).

Không chỉ tại các quốc gia dẫn đầu, làn sóng phát triển điện mặt trời còn lan rộng sang nhiều nước khác như Tunisia, Libya, Mauritania, góp phần hình thành hệ sinh thái năng lượng sạch và thúc đẩy đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cao trong lĩnh vực này.

Còn ở khu vực cận Sahara, Nigeria nổi lên là điểm sáng với công suất lắp đặt đạt kỷ lục 803 MW trong năm 2025. Bên cạnh đó, Zimbabwe, Zambia, Ghana và Bờ Biển Ngà cũng đang triển khai các dự án điện mặt trời quy mô lớn, cho thấy xu hướng phát triển ngày càng đồng đều giữa các khu vực.

Cơ hội trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Một trong những yếu tố then chốt thúc đẩy sự bứt phá của điện mặt trời tại châu Phi là hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện theo hướng khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo.

Tại Nigeria, việc ban hành cơ chế đo đếm điện hai chiều đã tạo điều kiện cho các hộ gia đình và doanh nghiệp chủ động tham gia sản xuất điện, qua đó giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Đây được xem là bước đi quan trọng trong việc xã hội hóa đầu tư năng lượng sạch.

Còn tại Kenya, các quy định xây dựng mới yêu cầu tích hợp không gian lắp đặt điện mặt trời ngay từ khâu thiết kế, đồng thời miễn thuế nhập khẩu đối với một số thiết bị như khung nhôm cho hệ thống pin. Theo đó, những chính sách này góp phần giảm chi phí đầu tư và thúc đẩy phổ cập điện mặt trời trong đời sống.

Ethiopia cũng đã triển khai các dự án nâng cấp lưới điện quy mô lớn với sự hỗ trợ tài chính quốc tế, nhằm tăng khả năng hấp thụ nguồn năng lượng tái tạo. Trong khi đó, Botswana, Tanzania và Zimbabwe đã điều chỉnh khung pháp lý thị trường điện theo hướng minh bạch, cạnh tranh hơn, qua đó nâng cao sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư.

Ở góc độ thị trường quốc tế, sự gia tăng nhu cầu thiết bị điện mặt trời tại châu Phi diễn ra trong bối cảnh nhiều thị trường truyền thống đang dần bão hòa. Điều này mở ra cơ hội cho các nhà sản xuất, đặc biệt là doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng thị trường.

Theo số liệu từ tổ chức Ember, năm 2025, các quốc gia châu Phi đã nhập khẩu lượng mô-đun điện mặt trời trị giá 2 tỷ USD từ Trung Quốc, tăng 36% so với năm trước. Đồng thời, giá trị nhập khẩu hệ thống lưu trữ pin cũng đạt 2,6 tỷ USD, phản ánh xu hướng đầu tư đồng bộ giữa phát điện và lưu trữ.