Tiềm ẩn nhiều thách thức

Theo dự báo, dòng chảy về các hồ chứa trong các tháng cao điểm có thể thấp hơn TBNN. Trong ảnh: Đập Thủy điện Lai Châu

Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino, lượng mưa từ đầu năm đến giữa tháng 4 thiếu hụt phổ biến từ 10 – 40% so với trung bình nhiều năm (TBNN); dòng chảy và mực nước tại nhiều lưu vực sông xuống mức thấp, là dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ thiếu hụt nguồn nước ngay từ đầu mùa. Theo đó, dòng chảy về các hồ chứa trong các tháng cao điểm có thể thấp hơn TBNN.

Thực tế điều hành hệ thống điện vừa qua đã cho thấy “sức nóng” với sản lượng tiêu thụ điện toàn quốc bắt đầu vượt mốc 1 tỷ kWh/ngày ngay từ cuối tháng 3. Đáng chú ý, từ ngày 6/4, mức tiêu thụ điện trong những ngày nắng nóng liên tục duy trì trên 1 tỷ kWh/ngày, sớm hơn khoảng một tháng so với năm 2025. Dự báo trong thời gian tới, nắng nóng tiếp tục gia tăng cả về cường độ và phạm vi, kéo theo nhu cầu tiêu thụ điện tiếp tục tăng cao trên cả nước.

Trong khi đó, nguồn cung nhiên liệu cho các nhà máy nhiệt điện chịu ảnh hưởng bởi xung đột tại Trung Đông khiến giá cả leo thang, còn khu vực miền Bắc hầu như chưa có nguồn điện lớn mới bổ sung. Điều này khiến vai trò của hồ thủy điện càng trở nên then chốt trong việc duy trì ổn định hệ thống.

Với những nan đề như vậy, EVN đã thiết lập đồng bộ các giải pháp, trong đó tập trung bám sát công tác dự báo và theo dõi thủy văn. 

Theo đó, để nâng cao chất lượng và tính kịp thời của công tác dự báo, đồng thời đảm bảo cơ sở pháp lý trong việc khai thác số liệu khí tượng, EVN đã giao các đơn vị liên quan triển khai việc mua bổ sung, thuê số liệu radar thời tiết và nâng cấp phần mềm dự báo; ký hợp đồng với Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cung cấp thường xuyên các bản tin dự báo.

EVN đã phối hợp với các đơn vị thực hiện tốt công tác lấy nước sản xuất vụ Đông Xuân 2025-2026, tiết kiệm đáng kể nguồn nước phục vụ phát điện trong mùa nóng 

Trong vụ Đông Xuân 2025-2026, EVN đã phối hợp tốt với các bộ ngành, địa phương trong công tác lấy nước đổ ải. Theo đó, các hồ thủy điện đã xả khoảng 3,4 tỷ m³ nước để các địa phương lấy nước phục vụ gieo cấy, đồng thời tiết kiệm được khoảng 0,6 tỷ m³ so với kế hoạch để dành cho phát điện trong mùa khô năm nay.

EVN phối hợp chặt chẽ với Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) và các bộ, ngành liên quan để xây dựng phương thức huy động nguồn nước theo từng tuần, bám sát diễn biến thực tế; chuẩn bị đầy đủ kịch bản trong các tình huống bất lợi về thủy văn và phụ tải. Mục tiêu xuyên suốt là đảm bảo cung ứng điện an toàn, liên tục, đồng thời đáp ứng nhu cầu cấp nước hạ du và sẵn sàng dung tích phòng chống lũ.

Đến thời điểm hiện tại, mực nước trong các hồ chứa thuỷ điện của EVN đang duy trì ở mực nước phù hợp, sẵn sàng cho các phương thức huy động của NSMO.

Đáp ứng “đa mục tiêu”

Theo báo cáo của Công ty Thủy điện Hòa Bình (tỉnh Phú Thọ), trong quý I/2026, tổng lượng nước về hồ Hòa Bình đạt 6,217 tỷ m³, tương đương 161% trung bình nhiều năm, chủ yếu do điều tiết phát điện từ các hồ phía trên. 

Với hệ thống quan trắc tin cậy và sự phối hợp với các chủ hồ thủy điện Sơn La, Bản Chát, Công ty đã xây dựng phương án vận hành sát thực tế, sẵn sàng đón lũ và xử lý các tình huống bất thường của thời tiết. 

Một góc Nhà máy Thủy điện Hòa Bình mở rộng

Hiện Công ty đang tích cực đẩy nhanh hoàn thiện các thủ tục đưa Dự án Nhà máy Thủy điện (NMTĐ) Hòa Bình mở rộng vào vận hành nhằm tăng cường nguồn cung cho hệ thống trong tình huống phụ tải tăng cao.

Đối với các NMTĐ Sơn La và Lai Châu, công tác vận hành được Công ty Thủy điện Sơn La thực hiện trên cơ sở phối hợp chặt chẽ với NSMO, các nhà máy trên bậc thang sông Đà nhằm khai thác tối ưu nguồn nước, đồng thời tiết kiệm để dự phòng cho các giai đoạn cao điểm nắng nóng.

“Khi năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời có biến động do thời tiết, hệ thống sẽ huy động hai nhà máy vào các giờ cao điểm để bù đắp sự thiếu hụt. Vào ban ngày, nhiệm vụ chủ yếu của 2 nhà máy này là thực hiện công tác điều tần, điều áp và giữ ổn định cho hệ thống lưới điện quốc gia, còn trong mùa khô luôn sẵn sàng đáp ứng công suất tối đa là 3600MW” - Ông Lưu Khánh Toàn, Phó Giám đốc Công ty cho biết.

Ngoài việc chủ động phối hợp chặt chẽ với các đơn vị liên quan, Công ty còn phối hợp với các đơn vị thủy điện phía Trung Quốc để tăng cường công tác trao đổi thông tin vận hành hồ chứa cũng như theo dõi chặt chẽ các tổ chức dự báo nước ngoài. Thực hiện chỉ đạo của EVN, Công ty đang triển khai lắp đặt bổ sung radar thời tiết tại xã Tà Tổng, tỉnh Lai Châu và xã Tân Yên, tỉnh Sơn La để tăng cường chất lượng dự báo.

Còn tại khu vực phía Nam, NMTĐ Trị An (tỉnh Đồng Nai) đã chủ động tích nước từ sớm, đồng thời chuyển sang phương thức vận hành linh hoạt hơn. 

Ông Nguyễn Hữu Khánh Ngọc - Giám đốc Công ty Thủy điện Trị An cho hay, hiện nhà máy ưu tiên huy động vào các khung giờ cao điểm khi hệ thống cần, còn lại giữ nước để đảm bảo cân đối dài hạn. Các tổ máy được duy trì trạng thái sẵn sàng cao, có thể tăng công suất trong thời gian rất ngắn, chỉ trong khoảng 30 giây, để bù đắp biến động phụ tải, góp phần ổn định tần số hệ thống, đặc biệt là trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng gia tăng và có tính biến động cao. 

Ngoài ra, nhà máy thuỷ điện lớn nhất miền Nam này còn tham gia các chế độ vận hành như chạy bù để ổn định điện áp và có khả năng "khởi động đen" (tự khởi động bằng nguồn nội bộ) trong trường hợp xảy ra sự cố diện rộng.

 
Công tác vận hành các nhà máy thủy điện ngày càng được nâng cao với nhiều thiết bị hiện đại và đẩy mạnh chuyển đổi số. Trong ảnh: Phòng điều khiển trung tâm của Nhà máy Thủy điện Lai Châu

Tại Tây Nguyên, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp, tỉnh Đắk Lắk (thuộc Tổng công ty Phát điện 3 - EVNGENCO3), nhờ điều kiện thủy văn tương đối thuận lợi khi lượng nước về các hồ Buôn Tua Srah, Buôn Kuốp và Srêpốk 3 đều cao hơn cùng kỳ và trung bình nhiều năm giúp tạo nguồn dự phòng quan trọng cho mùa khô. Công ty dự kiến từ tháng 3 đến tháng 7/2026 sẽ sản xuất khoảng 993 triệu kWh, nâng tổng sản lượng 7 tháng đầu năm lên khoảng 1.327 triệu kWh.

Đối với công tác cấp nước cho hạ du, Công ty đã phối hợp chặt chẽ với địa phương để thống nhất nhu cầu sử dụng nước. Theo đó, thực hiện điều chỉnh thời gian vận hành cấp nước liên tục phù hợp với tập quán sản xuất của người dân, đồng thời thông báo rộng rãi kế hoạch khai thác tài nguyên nước năm 2026, giúp người dân chủ động kế hoạch canh tác.

Năm 2026, EVN xác định nhiệm vụ trọng tâm là bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định cho phát triển kinh tế - xã hội và đời sống nhân dân. Với các giải pháp được chủ động triển khai từ sớm, các đơn vị thủy điện của EVN đã có sự chuẩn bị đồng bộ, kỹ lưỡng, góp phần đảm bảo nguồn điện phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.