Nghị định số 344/2026/NĐ-CP ngày 4/9/2026 của Chính phủ về ứng dụng khoa học, công nghệ và phát triển công nghiệp chế tạo trong lĩnh vực điện lực đã đặt ra các cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy nghiên cứu, làm chủ công nghệ, sản xuất thiết bị điện và phát triển chuỗi cung ứng trong nước.

Theo đó, việc xây dựng danh mục các hạng mục, thiết bị và dịch vụ tư vấn quan trọng phải được sản xuất, cung cấp trong nước ở một số công đoạn để duy trì cung cấp điện liên tục, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, cùng với danh mục các hạng mục, thiết bị và dịch vụ tư vấn được khuyến khích sản xuất, cung ứng trong nước, là những nội dung đang được cơ quan quản lý triển khai. Vừa qua, đoàn công tác Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) do Cục trưởng Trần Việt Hòa dẫn đầu, cùng các chuyên gia và đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đã khảo sát, làm việc tại Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh - CTCP (EEMC), nhằm đánh giá năng lực chế tạo thiết bị điện trong nước, phục vụ công tác tham mưu xây dựng các danh mục theo quy định.

Từng bước làm chủ công nghệ chế tạo

Theo báo cáo của EEMC, giai đoạn 2010 - 2025, doanh nghiệp đã xuất xưởng 706 máy biến áp cấp điện áp từ 110kV đến 500kV. Riêng dòng máy biến áp 220kV, EEMC đã cung cấp 173 máy với tổng công suất khoảng 41.072MVA. Doanh nghiệp ước tính khoảng 80% số máy biến áp 220kV đang vận hành trên lưới điện Việt Nam là sản phẩm do đơn vị chế tạo.

Đối với máy biến áp 500kV, sản phẩm của EEMC đã được đưa vào vận hành tại nhiều công trình điện quan trọng. Tiêu biểu là tổ máy biến áp 3x300MVA tại Trạm biến áp 500kV Hòa Bình, đóng điện ngày 14/12/2025, góp phần nâng tổng công suất trạm từ 900MVA lên 1.800MVA. Trước đó, các sản phẩm của doanh nghiệp cũng đã được đưa vào vận hành tại Trạm biến áp 500kV Nho Quan và phục vụ dự phòng cho các nhà máy thủy điện Sơn La, Lai Châu.

Không chỉ tập trung vào các dòng sản phẩm đã thương mại hóa, EEMC đang tiếp tục nghiên cứu, phát triển những thiết bị có yêu cầu kỹ thuật cao hơn. Đối với máy biến áp 220kV công suất 375MVA, doanh nghiệp đã hoàn thành thiết kế và sẵn sàng triển khai chế tạo khi có đơn hàng.

Đáng chú ý, EEMC đang thực hiện dự án khoa học và công nghệ cấp quốc gia về nghiên cứu, chế tạo cuộn kháng 500kV - 120MVAr. Đây là thiết bị có vai trò quan trọng trong điều chỉnh điện áp, nâng cao khả năng vận hành ổn định của hệ thống truyền tải điện. Doanh nghiệp đặt mục tiêu đạt năng lực cung cấp từ 3 - 6 cuộn kháng mỗi năm trong giai đoạn 2028 - 2030. Cùng với đó, EEMC đang nghiên cứu chế tạo biến dòng điện, biến điện áp cấp 110kV và 220kV, dự kiến có sản phẩm thương mại vào năm 2027.

Các đại biểu thực hiện nghi thức khởi công Dự án Khoa học công nghệ cấp quốc gia “Nghiên cứu, thiết kế, công nghệ chế tạo cuộn kháng bù ngang điện áp 500kV” của EEMC, ngày 28/9/2026. Ảnh: Ngọc Tuấn

Để nâng cao năng lực sản xuất và phát triển các dòng sản phẩm mới, giai đoạn 2021 - 2026, EEMC đã đầu tư khoảng 402,7 tỷ đồng cho máy móc, thiết bị và dây chuyền công nghệ. Các hạng mục đầu tư gồm hệ thống chế tạo, lắp ráp máy biến áp, thiết bị quấn dây, thiết bị thí nghiệm cao áp và các dây chuyền phục vụ nghiên cứu, phát triển sản phẩm.

Trong giai đoạn tiếp theo, doanh nghiệp định hướng tiếp tục đầu tư, nghiên cứu nhằm nâng cao mức độ tự chủ trong sản xuất vật tư đặc chủng, công tác thử nghiệm và phát triển các sản phẩm mới.

Cần thị trường và cơ chế phù hợp

Theo lãnh đạo Cục Công nghiệp, phát triển công nghiệp chế tạo thiết bị điện không chỉ đòi hỏi doanh nghiệp làm chủ công nghệ mà còn cần có thị trường đủ lớn, ổn định, nhất là đối với các nhóm thiết bị có yêu cầu cao về chất lượng, độ tin cậy và an toàn vận hành.

Từ thực tiễn sản xuất và nhu cầu phát triển hệ thống điện quốc gia, EEMC đã đưa ra các dự báo về thị trường thiết bị điện trong những năm tới. Cụ thể, trên cơ sở Quy hoạch điện VIII điều chỉnh (Quyết định số 768/QĐ-TTg) và tình hình thực tế giai đoạn 2021 - 2025, doanh nghiệp ước tính nhu cầu trong nước đối với máy biến áp 220kV công suất từ 375MVA có thể đạt khoảng 8 - 10 máy mỗi năm. Đối với máy biến áp 500kV, nhu cầu giai đoạn 2026 - 2030 được dự báo ở mức khoảng 15 tổ 3x300MVA/năm. Đây là những nhóm thiết bị có yêu cầu cao về công nghệ, chất lượng và độ tin cậy vận hành. Việc từng bước làm chủ thiết kế, chế tạo trong nước có ý nghĩa đối với khả năng chủ động nguồn cung thiết bị, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và nâng cao năng lực tham gia các dự án điện lực.

Hiện khoảng 80% máy biến áp 220kV đang vận hành trên lưới điện Việt Nam là sản phẩm của EEMC thiết kế, chế tạo

Trên cơ sở năng lực sản xuất và định hướng phát triển sản phẩm, EEMC kiến nghị xem xét đưa máy biến áp 220kV công suất từ 375MVA, máy biến áp 500kV, cuộn kháng 500kV, cùng biến dòng điện, biến điện áp cấp 110kV và 220kV vào danh mục các thiết bị quan trọng cần được sản xuất trong nước ở một số công đoạn. Đối với máy biến áp 110kV và máy biến áp 220kV dưới 375MVA, là những dòng sản phẩm doanh nghiệp đã có năng lực sản xuất tương đối ổn định, EEMC đề xuất tiếp tục áp dụng các cơ chế khuyến khích nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, chuẩn hóa thiết kế và mở rộng thị trường.

Những đề xuất này cho thấy yêu cầu gắn kết giữa năng lực của doanh nghiệp chế tạo với nhu cầu đầu tư, phát triển hệ thống điện. Việc xác định các nhóm thiết bị cần ưu tiên sản xuất trong nước, cùng với cơ chế chính sách phù hợp, sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động kế hoạch đầu tư công nghệ, nghiên cứu phát triển sản phẩm và nâng cao năng lực cung ứng. 

Theo lãnh đạo Cục Công nghiệp, kết quả khảo sát tại EEMC đã góp phần làm rõ năng lực thực tế của doanh nghiệp chế tạo thiết bị điện trong nước, mức độ làm chủ công nghệ ở từng công đoạn, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như những khó khăn trong đầu tư, nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm mới. Trên cơ sở kết quả khảo sát, Cục Công nghiệp sẽ nghiên cứu, tham mưu xây dựng các danh mục theo quy định tại Nghị định số 344/2026/NĐ-CP, bảo đảm phù hợp với yêu cầu phát triển ngành điện và năng lực sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam.

Việc triển khai các cơ chế, chính sách này được kỳ vọng sẽ khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực nghiên cứu, thiết kế và chế tạo các thiết bị có hàm lượng công nghệ cao, từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.