Các ngành năng lượng sạch không chỉ đóng vai trò bảo vệ môi trường, mà trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi khi đóng góp hơn 90% mức tăng đầu tư của kinh tế Trung Quốc năm 2025 và chiếm hơn 1/3 tăng trưởng GDP. Nói cách khác, Trung Quốc đang “chuyển đổi xanh” để duy trì động lực tăng trưởng bền vững.

Từ “điện sạch” sang tái cấu trúc công nghiệp

Theo Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và không khí sạch (CREA), quy mô hoạt động của các ngành pin, xe điện, điện gió, điện mặt trời và công nghệ liên quan tại Trung Quốc đạt 15,4 nghìn tỷ nhân dân tệ (2,2 nghìn tỷ USD), tương đương GDP của Canada hoặc Brazil.

Tỷ trọng trong nền kinh tế tăng lên 11,4% GDP, gần gấp đôi so với năm 2022. The Guardian nhận định, nếu loại bỏ năng lượng sạch, Trung Quốc gần như không đạt mục tiêu tăng trưởng 5%, mức được xem là “ranh giới” ổn định kinh tế - xã hội. Tăng trưởng vì thế đang phụ thuộc vào quá trình phi carbon hóa.

Phần lớn các quốc gia xem năng lượng tái tạo là lĩnh vực hạ tầng điện lực trong khi Trung Quốc lại biến nó thành chiến lược công nghiệp. Triển khai điện gió và điện mặt trời tại nước này hiện cao gấp đôi phần còn lại của thế giới cộng lại. Vì thế, Cơ quan Năng lượng quốc tế gọi điện mặt trời là “nguồn điện rẻ nhất trong lịch sử”.

Từ góc nhìn này, năng lượng sạch trở thành chiến lược công nghiệp khi giúp Trung Quốc duy trì tăng trưởng trong khi các nền kinh tế phát triển vật lộn với chi phí sản xuất cao.

Thực tế, một nhà máy sử dụng điện rẻ không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn tạo lợi thế dây chuyền: sản phẩm rẻ hơn, thị trường rộng hơn, sản lượng lớn hơn. Đây chính vòng lặp mà trước đây dầu mỏ từng mang lại cho Mỹ.

Từ châu Phi đến Đông Nam Á, nhiều quốc gia lần đầu có khả năng tiếp cận điện giá rẻ nhờ công nghệ Trung Quốc. Hiệu ứng lan tỏa này giúp quốc gia này không chỉ trở thành là nhà sản xuất năng lượng, mà là nhà cung cấp hạ tầng phát triển.

Sự bùng nổ rõ nhất nằm ở ngành pin - trung tâm của xe điện và lưu trữ điện lưới. Pin không chỉ là sản phẩm, mà là nền tảng của hệ sinh thái gồm giao thông điện hóa, lưới điện thông minh, năng lượng phân tán. Khi pin rẻ đi, toàn bộ nền kinh tế điện hóa tăng tốc.

Dây chuyền lắp ráp tại nhà máy sản xuất ô tô điện ở Trung Quốc. Ảnh: Bloomberg/Getty Images

Gia tăng lợi thế cạnh tranh

Trong lịch sử, các cường quốc kinh tế luôn dẫn đầu một ngành nền tảng: Anh “trỗi dậy” nhờ than đá; Mỹ với dầu mỏ; Nhật Bản với ngành điện tử. Trung Quốc đang thử con đường khác khi làm năng lượng rẻ đến mức mọi ngành công nghiệp buộc phải dịch chuyển theo, đặt cược vào năng lượng sạch như ngành hạ tầng của thế kỷ 21.

Nếu xu hướng này tiếp tục, Trung Quốc có thể đạt “đỉnh carbon” sớm hơn dự kiến, đánh dấu một bước ngoặt không chỉ về môi trường mà về cấu trúc kinh tế toàn cầu. Khi chi phí năng lượng thấp, lợi thế sản xuất sẽ dịch chuyển theo.

The Guardian dẫn lời ông Andreas Sieber, người đứng đầu chiến lược chính trị tại 350.org cho biết: “Năng lượng mặt trời dự kiến ​​sẽ vượt qua than đá ở Trung Quốc lần đầu tiên vào năm 2026. Đây có lẽ là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy năng lượng sạch đã chiến thắng, về chi phí, quy mô và chất lượng không khí”,

Ở góc nhìn khác, bức tranh không hoàn toàn “xanh”. Theo truyền thông quốc tế, song song với bùng nổ tái tạo, Trung Quốc vẫn đề xuất xây dựng 161 GW nhà máy nhiệt điện than mới và gần 290 GW đã được phê duyệt hoặc đang xây dựng.

Thực chất đây là logic ổn định hệ thống khi năng lượng tái tạo biến động theo thời tiết, trong khi nền kinh tế khổng lồ cần nguồn điện nền liên tục. Than vì thế đóng vai trò “bảo hiểm rủi ro” cho quá trình chuyển đổi.

Kế hoạch 5 năm sắp công bố sẽ cho thấy Trung Quốc ưu tiên tốc độ hay sự ổn định. Điều chắc chắn là kinh tế Trung Quốc đang bước vào giai đoạn mà tăng trưởng và chuyển đổi xanh đã hội tụ thành chiến lược dài hạn.