Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ, với sự gia tăng nhanh chóng của các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, đặc điểm vận hành của hệ thống điện đã có nhiều thay đổi so với thời điểm các khung giờ cao điểm hiện hành được xây dựng từ nhiều năm trước. Điều này đặt ra yêu cầu phải rà soát và điều chỉnh các khung giờ cao điểm nhằm bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh đúng thực trạng cung – cầu điện năng, đồng thời phát huy hiệu quả của cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng.

Điều chỉnh các khung giờ cao điểm nhằm bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh đúng thực trạng cung – cầu điện năng

Từ góc độ vận hành hệ thống điện và thị trường điện, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm không đơn thuần là thay đổi cách tính tiền điện mà là một giải pháp quản lý nhu cầu điện năng có ý nghĩa chiến lược, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội, giảm chi phí vận hành hệ thống và hỗ trợ quá trình phát triển năng lượng bền vững.

Biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng (Time-of-Use – TOU) là một trong những công cụ quản lý nhu cầu điện năng được áp dụng rộng rãi trên thế giới nhằm điều tiết phụ tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và tối ưu hóa chi phí sử dụng điện của khách hàng. Thông qua cơ chế giá điện khác nhau theo từng khoảng thời gian trong ngày, khách hàng được khuyến khích điều chỉnh hành vi tiêu dùng điện theo hướng phù hợp hơn với điều kiện vận hành của hệ thống điện.

 Sự thay đổi của hệ thống điện và yêu cầu điều chỉnh khung giờ cao điểm

Trong quá trình vận hành hệ thống điện, phụ tải tiêu thụ điện không phân bố đồng đều theo thời gian mà thường xuất hiện các khoảng thời gian có nhu cầu sử dụng điện tăng cao, được gọi là giờ cao điểm. Để phản ánh chi phí cung cấp điện thực tế và khuyến khích khách hàng dịch chuyển phụ tải, nhiều quốc gia đã áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng TOU.

Tại Việt Nam, biểu giá điện theo giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm những năm qua đã góp phần tích cực trong việc điều chỉnh hành vi tiêu thụ điện của các khách hàng sản xuất lớn. Khung giờ cao điểm đang áp dụng được quy định tại Thông tư số 16/2014/TT-BCT với hai khoảng thời gian từ 9h30 đến 11h30 và từ 17h00 đến 20h00. Cơ chế này được xây dựng trên cơ sở đặc điểm phụ tải và cơ cấu nguồn điện của hơn một thập kỷ trước.

Tuy nhiên, kể từ năm 2018 đến nay, hệ thống điện Việt Nam đã chứng kiến những thay đổi sâu sắc cả về phía nguồn và phía phụ tải.

Tỷ trọng điện năng tiêu thụ của khu vực công nghiệp đã tăng từ khoảng 30% lên trên 50% tổng sản lượng điện thương phẩm

Về nguồn điện, công suất đặt năng lượng tái tạo đã tăng từ khoảng 583 MW năm 2018 lên gần 23.833 MW vào cuối năm 2025, tương đương mức tăng hơn 40 lần. Đặc biệt, điện mặt trời đã trở thành nguồn cung đáng kể trong các giờ ban ngày, làm thay đổi hoàn toàn mô hình huy động nguồn điện truyền thống.

Về phía phụ tải, tỷ trọng điện năng tiêu thụ của khu vực công nghiệp đã tăng từ khoảng 30% lên trên 50% tổng sản lượng điện thương phẩm, trong khi tỷ trọng điện sinh hoạt giảm từ khoảng 50% xuống còn khoảng 33%. Điều này làm thay đổi đáng kể hình dạng đường cong phụ tải hệ thống.

Kết quả là các khung giờ từng được xác định là cao điểm trước đây không còn hoàn toàn trùng khớp với các khoảng thời gian hệ thống thực sự chịu áp lực lớn nhất. Trong nhiều ngày mùa nóng, phụ tải cực đại lại xuất hiện vào các giờ chiều tối khi nguồn điện mặt trời suy giảm nhanh, trong khi nhu cầu sử dụng điện sinh hoạt tăng mạnh. Đây cũng là thời điểm hệ thống phải huy động các nguồn điện linh hoạt có chi phí cao hơn như tua-bin khí chu trình hỗn hợp, LNG hoặc thậm chí các nguồn dầu dự phòng. Đối với mùa lạnh, do yếu tố mùa và thói quen sinh hoạt của người dân, nhu cầu tiêu thụ điện của các miền trùng nhau làm phụ tải 18h-19h tăng cao trong thời gian ngắn tạo thành đỉnh nhọn.

Do đó, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm là yêu cầu tất yếu để bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh chính xác hơn chi phí biên của hệ thống điện. Dưới góc độ vận hành hệ thống điện, không phải mọi kWh điện đều có cùng “chi phí”. Một kWh tiêu thụ vào ban ngày khi có nguồn điện mặt trời hỗ trợ sẽ khác với một kWh tiêu thụ vào buổi tối khi điện mặt trời suy giảm nhanh, nhu cầu tiêu thụ điện lại tăng cao và hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện linh hoạt với giá cao để đáp ứng. Vì vậy, việc điều chỉnh khung giờ sử dụng điện trong ngày không đơn thuần là thay đổi cách tính giá điện mà nhằm đưa tín hiệu giá điện đến gần hơn với thực tế vận hành của hệ thống điện. Biểu đồ dưới cho thấy các nguồn điện giá cao như nhiệt điện, khí hóa lỏng phải tăng công suất vào buổi tối khi nguồn điện mặt trời không còn đóng góp cho hệ thống.

Mục tiêu quan trọng nhất của biểu giá điện theo thời gian sử dụng là tạo động lực kinh tế để khách hàng dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện khỏi các thời điểm hệ thống chịu áp lực cao. Khi khung giờ cao điểm được xác định phù hợp với diễn biến phụ tải thực tế, tín hiệu giá điện sẽ tác động trực tiếp đến quyết định sản xuất của khách hàng. Điều này góp phần làm giảm công suất cực đại của hệ thống hoặc chuyển công suất cực đại sang các khung giờ hệ thống “dư dả” hơn, cải thiện hệ số phụ tải và nâng cao hiệu quả sử dụng cơ sở hạ tầng điện.

Khi tín hiệu giá điện phản ánh đúng điều kiện vận hành thực tế, khách hàng có động lực kinh tế để: Dịch chuyển phụ tải sang các giờ có giá điện thấp hơn; Tăng cường sử dụng các giải pháp lưu trữ năng lượng; Tối ưu hóa lịch sản xuất; Đầu tư các công nghệ quản lý năng lượng.

Đối với Việt Nam, nơi tỷ trọng điện mặt trời ngày càng lớn, trong nhiều ngày nắng, hệ thống điện Việt Nam có hàng chục nghìn MW điện mặt trời phát công suất cao vào buổi trưa. Nếu nhu cầu phụ tải không dịch chuyển tương ứng, một phần nguồn năng lượng sạch này sẽ không được khai thác tối ưu hoặc phải giảm phát. Trong khi đó, vào buổi tối, hệ thống lại phải huy động các nguồn LNG, khí hoặc dầu có chi phí cao hơn nhiều lần. Việc dịch chuyển phụ tải từ buổi tối sang ban ngày thực chất là chuyển nhu cầu điện từ thời điểm sử dụng nguồn điện đắt sang thời điểm sử dụng nguồn điện rẻ hơn và sạch hơn. Đây chính là xu hướng đang được nhiều quốc gia áp dụng trong quá trình chuyển đổi năng lượng và xây dựng hệ thống điện thông minh.

Hiệu quả kinh tế đối với hệ thống điện và xã hội khi dịch chuyển giờ cao điểm

Trong quá trình xây dựng chính sách điều chỉnh khung giờ sử dụng điện, NSMO giữ vai trò quan trọng với tư cách là đơn vị trực tiếp vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia. Với chức năng trực tiếp điều hành vận hành hệ thống điện quốc gia và thị trường điện, NSMO là đơn vị nắm giữ nguồn dữ liệu đầy đủ, liên tục và có độ tin cậy cao nhất về tình trạng vận hành hệ thống điện trong từng thời điểm.

Với nguồn dữ liệu đầy đủ về phụ tải, huy động nguồn điện và chi phí vận hành, NSMO có khả năng phân tích xu hướng phụ tải theo mùa, theo vùng miền và theo nhóm khách hàng; đánh giá mức độ phù hợp của các khung giờ hiện hành; mô phỏng các kịch bản dịch chuyển phụ tải và lượng hóa lợi ích kinh tế đối với hệ thống điện và khách hàng; đánh giá tác động đối với an ninh cung cấp điện. Trên cơ sở đó, các kiến nghị điều chỉnh khung giờ không chỉ dựa trên cơ sở lý thuyết mà còn được xây dựng dựa trên nền tảng dữ liệu vận hành thực tế, góp phần bảo đảm tính khoa học, khách quan, minh bạch. Do vậy, Bộ Công Thương đã có các chỉ đạo NSMO thực hiện các phân tích, đánh giá, ước lượng các tác động đối với việc dịch chuyển giờ cao điểm.

Theo đánh giá của NSMO về biểu đồ các thành phần phụ tải, khối sinh hoạt có ảnh hưởng lớn đến biểu đồ phụ tải chung nhưng không thuộc thành phần điều chỉnh giá theo giờ cao điểm, thấp điểm và không bị ảnh hưởng bởi khung giờ mới. Thành phần phụ tải công nghiệp, sản xuất có tỷ trọng lớn tác động mạnh đến hình dáng biểu đồ phụ tải chung với 2 cao điểm sáng và chiều. Do tác động của khung giờ cao điểm hiện hữu (09h30-11h30 (02 giờ) và 17h00-20h00 (03 giờ) theo quy định tại Thông tư số 16/2014/TT-BCT ngày 29/5/2014, phụ tải công nghiệp bắt đầu tăng mạnh từ 6-7h và đạt đỉnh cao điểm sáng lúc 8-9h sau đó giảm dần do tác động của khung giờ cao điểm sáng 09h30-11h30, sau khung giờ cao điểm sáng, phụ tải bắt đầu tăng lại từ 13h và đạt đỉnh lúc 14-15h, sau đó giảm dần do tác động của khung giờ cao điểm tối 17h00-20h00.

Đối với nhóm ngành sản xuất sắt thép, chế biến thức ăn, đồ uống có khả năng bố trí quy trình sản xuất để sử dụng nhiều điện vào thấp điểm đêm (tận dụng được biểu giá điện thấp) nên biểu đồ bằng phẳng hơn. Tuy nhiên vẫn có thể thấy rõ ảnh hưởng của khung giờ cao điểm khi phụ tải giảm xuống khoảng ~ 400-500 MW với phụ tải sản xuất sắt, thép và 400-1000 MW với phụ tải chế biến thức ăn, đồ uống vào mỗi khung giờ cao điểm sáng, tối

Cũng theo ước tính của NSMO, nếu việc điều chỉnh khung giờ cao điểm giúp dịch chuyển khoảng 3–5% phụ tải buổi tối sang ban ngày, công suất đỉnh hệ thống có thể giảm khoảng 450–750 MW. Trường hợp tỷ lệ dịch chuyển đạt 10%, mức giảm công suất đỉnh có thể lên tới khoảng 1.500 MW. Lợi ích này không chỉ giúp giảm nhu cầu huy động các nguồn điện có chi phí cao mà còn làm giảm áp lực đầu tư bổ sung nguồn điện và lưới điện phục vụ các đỉnh phụ tải ngắn hạn.

Tính riêng phần chi phí mua điện tránh được nhờ giảm phụ tải vào buổi tối và tiết kiệm được các nguồn LNG hoặc dầu vào giờ cao điểm tối bằng nguồn điện mặt trời ban ngày, giá trị tiết kiệm có thể đạt từ hàng tỷ đến hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm tùy theo mức độ dịch chuyển phụ tải.

Quan trọng hơn, việc giảm đỉnh phụ tải còn góp phần nâng cao độ tin cậy cung cấp điện. Trong điều kiện cực đoan, chi phí kinh tế – xã hội của việc thiếu điện thường cao hơn rất nhiều lần so với chi phí phát điện. Theo phương pháp VoLL (Value of Lost Load), giá trị tổn thất do không cung cấp được điện cho nền kinh tế Việt Nam được nhiều chuyên gia ước tính trong khoảng 20.000–100.000 đồng/kWh cho mỗi kWh điện thiếu hụt. Tại Liên minh châu Âu (EU), VoLL điển hình từ 4–69 EUR/kWh, tương đương khoảng 120.000 - 2.070.000 đồng/kWh. Tại Hoa Kỳ, VoLL khoảng 3–4 USD/kWh, tương đương khoảng 79.000–106.000 đồng/kWh. Giá trị VOLL còn thay đổi rất mạnh theo đối tượng sử dụng điện, đối với các ngành công nghệ cao như trung tâm dữ liệu hoặc sản xuất bán dẫn, thiệt hại có thể cao hơn hàng trăm lần.

Vì vậy, bất kỳ giải pháp nào giúp giảm nguy cơ thiếu điện trong các giờ cao điểm đều mang lại lợi ích kinh tế – xã hội rất lớn.

Lợi ích đối với khách hàng sử dụng điện

Điều chỉnh khung giờ cao điểm không nhằm tăng chi phí sử dụng điện của khách hàng mà tạo điều kiện để khách hàng chủ động quản trị chi phí năng lượng hiệu quả hơn.

Việc loại bỏ khung giờ cao điểm buổi sáng giúp nhiều doanh nghiệp thuận lợi hơn trong việc bố trí kế hoạch sản xuất liên tục vào thời gian làm việc thông thường. Đồng thời, các khách hàng có khả năng linh hoạt trong vận hành hoàn toàn có thể tận dụng chênh lệch giá điện giữa các khung giờ để giảm chi phí sản xuất.

Kinh nghiệm triển khai chương trình điều chỉnh phụ tải trong thời gian qua cho thấy cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đã từng bước thích ứng với cơ chế này. Hơn 17.000 khách hàng đã tham gia các chương trình điều chỉnh phụ tải tự nguyện, trong đó trên 13.000 khách hàng cam kết dịch chuyển phụ tải khỏi các giờ cao điểm khi hệ thống cần hỗ trợ. Điều này cho thấy phía nhu cầu hoàn toàn có thể trở thành một nguồn lực quan trọng trong vận hành hệ thống điện hiện đại.

Với cơ sở đánh giá như vậy, Bộ Công Thương đã ban hành quyết định điều chỉnh khung giờ cao điểm theo Quyết định số 963/QĐ-BCT năm 2026, đây là bước cập nhật cần thiết nhằm bảo đảm cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng phản ánh đúng thực trạng vận hành của hệ thống điện Việt Nam trong giai đoạn chuyển dịch năng lượng.

Dưới góc độ vận hành hệ thống điện và thị trường điện, đây là giải pháp mang lại lợi ích đa chiều: mỗi MW phụ tải được dịch chuyển khỏi giờ cao điểm đồng nghĩa với việc nâng cao hiệu quả khai thác năng lượng tái tạo, giảm áp lực công suất đỉnh, hạn chế huy động các nguồn điện chi phí cao, giảm nguy cơ thiếu điện và tạo động lực cho khách hàng sử dụng điện hiệu quả hơn.

Về dài hạn, cùng với đầu tư nguồn điện và lưới điện, việc phát huy vai trò của phía nhu cầu thông qua các cơ chế giá điện hợp lý sẽ trở thành một trong những trụ cột quan trọng bảo đảm hệ thống điện quốc gia vận hành an toàn, kinh tế và bền vững. Điều chỉnh khung giờ cao điểm vì vậy không chỉ là sự thay đổi về biểu giá điện mà còn là bước tiến trong tư duy quản lý và vận hành hệ thống điện hiện đại, lấy dữ liệu vận hành thực tế và hiệu quả kinh tế – xã hội làm nền tảng cho quá trình hoạch định chính sách.

Nguyễn Quốc Trung - Phó Tổng giám đốc NSMO