Những ngày cuối tháng 5, khu vực Bắc bộ và Bắc Trung bộ trải qua đợt nắng nóng đặc biệt gay gắt, nhiều nơi ghi nhận nhiệt độ vượt 40 độ C. Theo Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), đây là đợt nắng nóng khắc nghiệt nhất trong hơn 10 năm qua.

Diễn biến thời tiết cực đoan đã đẩy nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh. Công suất cực đại toàn quốc đạt 58.103 MW, trong khi sản lượng điện tiêu thụ lớn nhất lên tới 1,217 tỷ kWh. Riêng miền Bắc, công suất cực đại đã tiến sát ngưỡng 30.000 MW, tăng khoảng 27% so với cùng kỳ năm 2025. Kỷ lục tiêu thụ điện của năm 2025 đã bị phá vỡ ngay từ cuối tháng 5/2026, cho thấy mùa khô năm nay cực đoan hơn năm trước.

Trong bối cảnh các đợt nắng nóng được dự báo còn tiếp diễn, việc phát triển các nguồn điện phân tán, đặc biệt là ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ được xem là giải pháp giàu tiềm năng.

Hiệu quả từ thực tiễn

Công trình điện mặt trời áp mái của gia đình anh Nguyễn Văn Thạch (phường Thành Sen, Hà Tĩnh). Ảnh: Cao Thảo

Gia đình anh Nguyễn Văn Thạch (phường Thành Sen, Hà Tĩnh) là một trong những hộ dân sớm đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái kết hợp bộ lưu trữ năng lượng (BESS). Theo anh Thạch, lượng điện tiêu thụ vào mùa hè khoảng 1.200 kWh/tháng, tương đương hơn 4 triệu đồng tiền điện. Trước áp lực chi phí và nhu cầu sử dụng điện lớn, anh quyết định đầu tư khoảng 150 triệu đồng để lắp đặt hệ thống.

Anh Thạch cho biết trước đây, mỗi đợt nắng nóng kéo dài đều kéo theo nỗi lo hóa đơn tiền điện tăng cao. Từ khi lắp đặt ĐMTMN, gia đình gần như chủ động được nguồn điện vào ban ngày; các thiết bị làm mát được sử dụng thoải mái hơn. Đến buổi tối, hệ thống lưu trữ phát huy tác dụng, giúp duy trì nguồn điện ổn định và giảm đáng kể chi phí sử dụng điện.

Còn với nhiều doanh nghiệp, ĐMTMN còn là “một mũi tên trúng nhiều đích”. Tại Khu công nghiệp Sông Công (Thái Nguyên), Công ty TNHH MTV Diesel Sông Công (DISOCO) bắt đầu triển khai giai đoạn 1 hệ thống ĐMTMN cho 24.972m² mái nhà xường từ tháng 3/2026 với công suất thiết kế là 1,9MWp. Quá trình triển khai thuận lợi bởi sự hỗ trợ từ Sở Công Thương và Điện lực Thái Nguyên trong việc hướng dẫn thủ tục, đấu nối và vận hành.

Ông Vũ Xuân Thoàn - Phó Giám đốc Công ty cho biết, hệ thống giúp doanh nghiệp tiết kiệm 6-8% điện năng tiêu thụ, tương đương khoảng 1 tỷ đồng tiền điện mỗi tháng.

Hệ thống điện mặt trời mái nhà của DISOCO. Nguồn ảnh: PC Thái Nguyên

Tuy nhiên, với DISOCO, giá trị của ĐMTMN không chỉ nằm ở chi phí. “Các khách hàng toàn cầu của chúng tôi như Đức, Italy, Nhật Bản đều yêu cầu sản phẩm làm ra có sử dụng năng lượng tái tạo, kèm theo lộ trình giảm phát thải khí nhà kính hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050. Vì vậy, đây không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là yêu cầu của thị trường, đồng thời thể hiện trách nhiệm chia sẻ gánh nặng cung ứng điện với toàn hệ thống” - ông Thoàn nói.

Dưới góc độ chuyên gia, ông Hà Đăng Sơn - Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh cho rằng việc lắp đặt các tấm năng lượng mặt trời không chỉ giúp tiết kiệm chi phí điện năng mà còn có tác dụng cản bức xạ mặt trời trực tiếp lên mái nhà, qua đó giảm nhiệt độ bề mặt mái từ 2 - 3 độ C, giúp giảm nhu cầu sử dụng điều hòa trong những ngày nắng nóng.

Ông Sơn cũng nhấn mạnh, ngoài việc góp phần giảm áp lực cung ứng điện, ĐMTMN còn tạo lợi thế cho doanh nghiệp trong quá trình tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu đang ngày càng ưu tiên các tiêu chí xanh và giảm phát thải. Về lâu dài, khi kết hợp với các công nghệ lưu trữ năng lượng, nguồn điện này sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc nâng cao khả năng dự phòng và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Nhiều dư địa cho điện mặt trời mái nhà

Trong nỗ lực thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, EVN đang chủ động phổ biến các cơ chế, chính sách mới tới khách hàng; tăng cường cung cấp các công cụ hỗ trợ trực tuyến để người dân, doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận thông tin và thực hiện các thủ tục đầu tư.

Đối với nội bộ, EVN cũng chủ động đi đầu trong triển khai loại hình này. Đến nay, cơ bản các trụ sở của EVN đã được lắp đặt hệ thống ĐMTMN. Tập đoàn đang tiếp tục rà soát các địa điểm phù hợp để mở rộng trong thời gian tới.

3 tháng đầu năm 2026, toàn miền Bắc có hơn 2.200 khách hàng mới tham gia lắp đặt ĐMTMN. Nguồn ảnh: EVNNPC

Tại các tổng công ty điện lực trực thuộc EVN, các giải pháp thúc đẩy ĐMTMN cũng đang được triển khai rộng khắp, gắn với tiêu chí hoàn thành nhiệm vụ và được phân bổ cho từng đơn vị thành viên. Tại khu vực miền Bắc - nơi áp lực tăng trưởng phụ tải lớn nhất cả nước, Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) là một trong những đơn vị đi đầu trong công tác tuyên truyền, hỗ trợ khách hàng phát triển loại hình năng lượng sạch này.

Theo số liệu của EVNNPC, đến hết quý I/2026, trên địa bàn 17 tỉnh, thành phố miền Bắc đã có 4.622 khách hàng lắp đặt hệ thống ĐMTMN với tổng công suất hơn 611 MW. Trong đó có 2.201 khách hàng mới tham gia, bổ sung hơn 141,5 MW công suất.

Ông Đỗ Văn Năm - Thành viên Hội đồng thành viên EVNNPC cho biết, địa bàn EVNNPC quản lý hiện có khoảng 9 triệu hộ gia đình sử dụng điện cùng hàng triệu mét vuông mái nhà của khoảng 2 triệu doanh nghiệp, cho thấy tiềm năng phát triển ĐMTMN còn rất lớn.

Thành viên HĐTV EVNNPC Đỗ Văn Năm cho hay dư địa phát triển ĐMTMN trên toàn miền Bắc còn rất lớn. Nguồn ảnh: Báo Xây dựng

Ông Năm phân tích, chỉ cần khoảng 50% trong số 9 triệu hộ dân cùng tham gia tiết kiệm điện, mỗi hộ giảm khoảng 20W trong giờ cao điểm, hệ thống đã có thể giảm tải khoảng 90 MW. Tương tự, nếu các khách hàng doanh nghiệp cùng điều chỉnh phụ tải giảm khoảng 300W, tổng công suất tiết giảm có thể đạt tới 800MW.

“Nếu thực hiện được mục tiêu của Chính phủ theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, phấn đấu đến năm 2030 có 50% hộ dân và 50% mái nhà công sở lắp đặt hệ thống điện mặt trời tự sản tự tiêu thì đây sẽ là một nguồn điện xanh khổng lồ bổ sung cho miền Bắc trong các tháng cao điểm mùa hè” - ông Năm nhấn mạnh.

Dù có nhiều lợi thế, tốc độ phát triển ĐMTMN thời gian qua vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Rào cản về cơ chế, thủ tục đầu tư và động lực kinh tế khiến nhiều khách hàng còn e dè.

“Các cơ quan quản lý cần tiếp tục rút ngắn tối đa thời gian thực hiện thủ tục, hồ sơ và khâu đấu nối. Điều này sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng giúp các doanh nghiệp khác mạnh dạn và tự tin hơn khi quyết định đầu tư vào điện mặt trời tự sản tự tiêu” - ông Vũ Xuân Thoàn, Phó Giám đốc DISOCO kiến nghị.

Theo ông Bùi Quốc Hùng - Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương), Bộ Công Thương đang trình Chính phủ ban hành Nghị định sửa đổi Nghị định 58/2025/NĐ-CP về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ để phù hợp hơn với thực tiễn. Bên cạnh đó, Luật Điện lực cũng giao HĐND cấp tỉnh xây dựng các chính sách khuyến khích phát triển ĐMTMN tại địa phương. Mới đây, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư về thị trường điện, trong đó hướng dẫn thực hiện cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA).

Với sự vào cuộc đồng bộ từ trung ương, địa phương và sự hỗ trợ tích cực từ phía ngành Điện, việc phát triển điện mặt trời mái nhà không chỉ là giải pháp ứng phó trước áp lực phụ tải ngày càng tăng mà còn là một bước đi quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng. Khai thác hiệu quả hàng triệu mái nhà dân cư, công sở và nhà xưởng sẽ góp phần hình thành một nguồn điện xanh ngay tại nơi tiêu thụ, tăng cường khả năng dự phòng của hệ thống và đóng góp vào mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.