“Bắt bệnh” để cắt lãng phí

Theo các chuyên gia, đây không chỉ là công cụ kiểm soát mức tiêu hao điện, than hay nhiên liệu, mà còn là bước khởi đầu để doanh nghiệp chuyển đổi xanh, tối ưu vận hành và đáp ứng các rào cản thương mại mới như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu.

Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế phát triển năng động nhất khu vực với quy mô khoảng 510 tỷ USD năm 2025. Đi cùng tốc độ tăng trưởng là áp lực rất lớn về năng lượng, đặc biệt tại các ngành sản xuất tiêu thụ điện lớn như thép, xi măng, hóa chất, phân bón, dệt may…

Trong bối cảnh đó, kiểm toán năng lượng được xem là một trong những giải pháp nền tảng để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và giảm phát thải.

Theo bà Nguyễn Thị Lâm Giang - Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), kiểm toán năng lượng không chỉ là yêu cầu bắt buộc đối với các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm theo Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, mà còn là “mắt xích” quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp có cái nhìn đầy đủ về mức tiêu hao năng lượng, họ sẽ thấy rõ những điểm có thể tối ưu, từ đó cải tiến dây chuyền sản xuất, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Thực tế cho thấy, sau kiểm toán năng lượng, nhiều doanh nghiệp có thể tiết kiệm từ 10-30% điện năng tiêu thụ mỗi năm, đồng thời giảm đáng kể lượng phát thải CO₂. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu đang ngày càng đặt nặng tiêu chí phát triển bền vững.

Không ít doanh nghiệp hiện đứng trước nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh nếu không nhanh chóng cải thiện hiệu suất sử dụng năng lượng. Với CBAM của EU, lượng phát thải carbon trong quá trình sản xuất sẽ dần trở thành một “chi phí bắt buộc” đối với hàng hóa xuất khẩu. Điều đó đồng nghĩa, doanh nghiệp nào tiêu hao nhiều năng lượng hơn sẽ chịu áp lực chi phí lớn hơn.

Điểm cốt lõi của kiểm toán năng lượng là giúp doanh nghiệp nhận diện chính xác các “điểm nóng” tiêu hao năng lượng trong hệ thống sản xuất. Thông qua hoạt động đo đạc, phân tích và đánh giá, doanh nghiệp có thể biết khu vực nào đang vận hành kém hiệu quả, thiết bị nào tiêu tốn điện lớn hoặc công đoạn nào có thể tận dụng nhiệt thải, tự động hóa hay thay đổi công nghệ để tiết kiệm năng lượng.

Nhiều giải pháp được đề xuất sau kiểm toán mang lại hiệu quả rõ rệt như thay thế hệ thống chiếu sáng bằng đèn LED, lắp biến tần cho động cơ, cải tạo đường ống, thu hồi nhiệt thải hay áp dụng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001.

Điển hình, Công ty Cổ phần Phân lân nung chảy Văn Điển đã thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ 3 năm/lần theo quy định. Ông Phạm Quang Trung - Phó Tổng giám đốc phụ trách kỹ thuật sản xuất Công ty Cổ phần Phân lân nung chảy Văn Điển cho biết, qua các đợt kiểm toán, doanh nghiệp xác định được những khu vực có tiềm năng tiết kiệm năng lượng lớn để ưu tiên đầu tư.

Trong đợt kiểm toán năm 2024 do Bộ Công Thương phối hợp với cơ quan năng lượng Hàn Quốc triển khai, doanh nghiệp được tư vấn hàng loạt giải pháp như lắp điện mặt trời mái nhà, lắp biến tần cho quạt hút và quạt thổi lò sấy, cải tạo bảo ôn đường ống dẫn khí, thu hồi nhiệt và tự động hóa sản xuất.

Theo tính toán, nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp này, doanh nghiệp có thể tiết kiệm khoảng 141.754 kWh điện và hơn 352 tấn than mỗi năm, tương đương khoảng 2,06 tỷ đồng chi phí.

Một ví dụ khác là Công ty TNHH NatSteelVina - doanh nghiệp tiêu thụ lượng điện lớn trong ngành thép. NatSteelVina đã triển khai kiểm toán năng lượng song song với việc xây dựng đội giám sát vận hành máy móc để rà soát và tối ưu hệ thống.

Doanh nghiệp này đã thay thế hệ thống chiếu sáng cũ bằng đèn LED tiết kiệm điện, lắp biến tần điều khiển áp lực gió lò nung, hệ thống bù tự động cho tủ phân phối hạ thế và hệ thống sục khí giúp giảm điện năng tiêu thụ cho bơm lọc. Đồng thời, doanh nghiệp cũng áp dụng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001:2018.

Theo các chuyên gia, lợi ích lớn nhất của kiểm toán năng lượng không chỉ nằm ở phần chi phí tiết kiệm được, mà còn ở khả năng thay đổi tư duy quản trị năng lượng của doanh nghiệp. Khi dữ liệu tiêu thụ được “bóc tách” chi tiết, doanh nghiệp có thể xây dựng kế hoạch đầu tư công nghệ, dự báo chi phí năng lượng và tối ưu vận hành trong dài hạn.

Thiếu người, thiếu thiết bị, thiếu chuẩn hóa

Dù mang lại nhiều lợi ích, hoạt động kiểm toán năng lượng tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít rào cản. Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ vai trò của kiểm toán năng lượng. Không ít đơn vị coi đây chỉ là thủ tục bắt buộc thay vì công cụ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực kiểm toán năng lượng còn thiếu cả về số lượng lẫn chất lượng. Việc thiếu chuyên gia có kinh nghiệm thực tế, thiếu thiết bị đo đạc, mô phỏng và phân tích khiến chất lượng kiểm toán chưa đồng đều.

Theo giới chuyên môn, để kiểm toán năng lượng thực sự phát huy hiệu quả, Việt Nam cần đồng thời giải quyết ba vấn đề lớn: nâng cao nhận thức doanh nghiệp, đầu tư đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và chuẩn hóa thị trường kiểm toán năng lượng.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi xanh không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc của chuỗi cung ứng toàn cầu, việc đầu tư cho quản trị năng lượng cần được xem là chiến lược dài hạn thay vì giải pháp tình thế.

Các chuyên gia nhận định, nếu được triển khai bài bản, kiểm toán năng lượng hoàn toàn có thể trở thành “đòn bẩy kép” giúp doanh nghiệp vừa giảm chi phí sản xuất, vừa giảm phát thải carbon. Đây cũng là bước đi quan trọng để nền kinh tế tiến gần hơn tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.