Tranh cổ động chào mừng Đại hội lần thứ XIV Công đoàn Việt Nam. Ảnh: Hải Nguyễn

Khẳng định vai trò đại diện của đoàn viên, người lao động

Điều 10 Hiến pháp 2013, được sửa đổi, bổ sung và có hiệu lực từ 16.6.2025 quy định: “Công đoàn Việt Nam là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp công nhân và của người lao động; đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng cho đoàn viên công đoàn và người lao động; là đại diện duy nhất của người lao động ở cấp quốc gia trong quan hệ lao động và quan hệ quốc tế về công đoàn; tham gia quản lý Nhà nước, quản lý kinh tế - xã hội; tham gia kiểm tra, thanh tra, giám sát hoạt động của cơ quan Nhà nước, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp về những vấn đề liên quan đến quyền, nghĩa vụ của người lao động; tuyên truyền, vận động người lao động học tập, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề nghiệp, chấp hành pháp luật, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.

Trong đó, nội dung mới “là đại diện duy nhất của người lao động ở cấp quốc gia trong quan hệ lao động và quan hệ quốc tế về công đoàn” không chỉ nâng cao vai trò của tổ chức Công đoàn mà còn đòi hỏi phải có những đổi mới mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu mới.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, tổ chức Công đoàn Việt Nam đứng trước những yêu cầu chưa từng có. Cơ cấu lao động thay đổi nhanh; lao động trong khu vực doanh nghiệp tư nhân, khu vực phi chính thức ngày càng tăng; tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số tác động sâu rộng đến việc làm, thu nhập, kỹ năng nghề nghiệp của người lao động. Cùng với đó, quan hệ lao động vận hành ngày càng đầy đủ hơn theo cơ chế thị trường, đòi hỏi tổ chức Công đoàn không chỉ làm tốt vai trò chăm lo mà còn phải trở thành lực lượng đại diện đủ năng lực, đủ bản lĩnh và đủ phương thức hiện đại để bảo vệ người lao động trong môi trường mới.

Điểm nổi bật trong tư duy của tổ chức Công đoàn nhiệm kỳ 2026-2031 là chuyển từ cách làm chủ yếu dựa vào phong trào, vận động truyền thống sang cách tiếp cận toàn diện hơn: Lấy người lao động làm trung tâm, lấy cơ sở làm địa bàn hành động, lấy đối thoại, thương lượng và chính sách làm công cụ bảo vệ từ xa, đồng thời lấy chuyển đổi số, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực nâng cao hiệu quả hoạt động.

Trước hết, đó là tư duy hướng mạnh về cơ sở. Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Tổng LĐLĐVN Trần Thanh Hải cho rằng: “Sự lớn mạnh của tổ chức Công đoàn có được từ cộng hưởng của nhiều cấp, nhiều nguồn lực, nhưng quan trọng nhất là ở cơ sở, nơi doanh nghiệp mà người công nhân, đoàn viên gắn bó để cùng nhau vun đắp các giá trị mới.

Vì vậy, kỷ nguyên mới đối với tổ chức Công đoàn, trước hết phải là kỷ nguyên mới của công đoàn cơ sở, nên tâm thế hoạt động của công đoàn cơ sở cần có sự thay đổi cơ bản theo phương châm: Chủ động là cơ bản, sáng tạo làm nền tảng, thiết thực là mục tiêu và được tạo nhiều thuận lợi hơn”.

Tư duy này đòi hỏi cán bộ công đoàn phải rời khỏi lối làm việc hành chính, xa cơ sở, để đi sâu vào đời sống công nhân, nắm bắt kịp thời những vấn đề về tiền lương, việc làm, nhà ở, bữa ăn ca, an toàn lao động, chăm sóc con cái, sức khỏe tinh thần, cơ hội học nghề và thăng tiến. Khi cơ cấu lao động thay đổi, tổ chức Công đoàn cũng phải mở rộng cách tiếp cận, không chỉ tập trung vào khu vực Nhà nước hay doanh nghiệp lớn mà còn phải chú ý hơn đến doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ, lao động phi chính thức, lao động nền tảng số và những nhóm dễ bị tổn thương.

Một điểm mới nữa là tư duy đại diện thực chất, bảo vệ từ sớm, từ xa. Vai trò đại diện của Công đoàn trong giai đoạn mới phải bắt đầu từ khâu tham gia xây dựng chính sách, pháp luật; giám sát thực thi; phát hiện sớm nguy cơ xung đột; thúc đẩy đối thoại định kỳ và thương lượng tập thể thực chất tại doanh nghiệp.

Phát triển đoàn viên là nhiệm vụ quan trọng

Dự thảo của Ban Chấp hành Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam khóa XIII tại Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, nhiệm kỳ 2026-2031, sau khi ghi nhận các ý kiến đóng góp đã đặt mục tiêu “phát triển thực tăng ít nhất 4 triệu đoàn viên công đoàn”, cao hơn 1 triệu đoàn viên công đoàn so với dự thảo trước khi lấy ý kiến.

Phát triển thực tăng 4 triệu đoàn viên là con số thách thức, đòi hỏi nỗ lực lớn và phát huy năng lực cốt lõi của Công đoàn trong đối thoại và thương lượng tập thể. Trong quan hệ lao động hiện đại, đối thoại không phải hình thức, thương lượng không phải thủ tục. Đó là quá trình công đoàn sử dụng thông tin, dữ liệu, hiểu biết pháp luật, kỹ năng đàm phán và uy tín đại diện để tạo ra những cam kết cụ thể về tiền lương, thưởng, phúc lợi, điều kiện làm việc, thời giờ làm việc, đào tạo kỹ năng và an toàn lao động.

Một công đoàn hiện đại phải có khả năng tiếp cận người lao động trên không gian số, nơi công nhân ngày càng sử dụng nhiều để tìm kiếm thông tin, bày tỏ tâm tư, phản ánh bức xúc và tiếp cận dịch vụ. Nếu công đoàn không gần người lao động trên không gian số, khoảng trống thông tin có thể bị lấp đầy bởi tin giả, luận điệu sai trái hoặc các kênh thiếu trách nhiệm. Vì vậy, “gần không gian số” không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là yêu cầu chính trị, xã hội và tổ chức.

Bước đột phá để phát triển đoàn viên còn nằm ở tư duy công đoàn đồng hành với nâng cao năng suất lao động, phúc lợi cho người lao động. Trước đây, hoạt động công đoàn thường được nhìn chủ yếu qua lăng kính chăm lo, bảo vệ quyền lợi.

Trong giai đoạn mới, công đoàn còn phải tham gia thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất mới, khuyến khích người lao động học tập, đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ, trở thành “công nhân số”, “lao động số”. Người lao động không thể được bảo vệ bền vững nếu năng suất thấp, kỹ năng lạc hậu, nguy cơ bị thay thế bởi công nghệ ngày càng lớn. Chăm lo tốt nhất cho người lao động không chỉ là tặng quà lúc khó khăn, mà còn là giúp họ nâng cao trình độ, có việc làm bền vững, thu nhập ổn định và khả năng thích ứng với thay đổi. Các phong trào thi đua trong công nhân, người lao động được nâng tầm theo hướng gắn “lao động giỏi” với “năng suất cao” và “thu nhập tốt” là yêu cầu cấp bách.

Nhìn tổng thể, những tư duy mới của tổ chức Công đoàn trong nhiệm kỳ 2026-2031 đều hội tụ ở một điểm: Xây dựng công đoàn hiện đại, thực chất, gần người lao động hơn và có năng lực thích ứng cao hơn. Đó là công đoàn vừa kiên định vai trò chính trị - xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng, vừa năng động trong cơ chế thị trường; vừa chăm lo đời sống trước mắt, vừa đồng hành nâng cao năng lực lâu dài của người lao động; vừa bảo vệ quyền lợi, vừa khơi dậy sáng tạo, cống hiến và trách nhiệm xây dựng đất nước.

Nhiệm kỳ mới là giai đoạn bản lề để tổ chức Công đoàn tự đổi mới mình. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, hội nhập sâu rộng và cạnh tranh lao động ngày càng gay gắt, công đoàn muốn giữ vững vai trò đại diện thì phải mạnh hơn về tổ chức, sắc bén hơn về chính sách, chuyên nghiệp hơn về cán bộ, hiện đại hơn về phương thức và nhân văn hơn trong chăm lo.