Năng lượng tái tạo tại Trung Đông và Bắc Phi (MENA) sắp bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh, với công suất điện mặt trời và điện gió dự kiến tăng gấp 10 lần vào năm 2040. (Ảnh: AFP)

Khi nhắc đến năng lượng, MENA thường gắn với nhiên liệu hóa thạch nhờ trữ lượng dầu dồi dào. Tuy nhiên, điều đó có thể không còn đúng trong tương lai gần.

Một báo cáo mới của DNV cho biết khu vực này chuẩn bị bước vào giai đoạn bùng nổ năng lượng tái tạo, với công suất gió và mặt trời tăng gấp 10 lần vào năm 2040.

Báo cáo mang tên Sự trỗi dậy của năng lượng tái tạo tại khu vực Vùng Vịnh dự báo công suất năng lượng tái tạo biến thiên ở MENA sẽ tăng lên mức tạo ra khoảng 85% điện năng của khu vực vào năm 2060.

Ông Brice Le Gallo, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương, mảng Hệ thống Năng lượng của DNV, cho rằng việc chi phí năng lượng tái tạo giảm mạnh đang đóng vai trò lớn trong quá trình chuyển dịch của MENA.

“Đóng góp lịch sử của khu vực vào hệ thống năng lượng toàn cầu chủ yếu dựa trên xuất khẩu dầu và khí, đồng thời cũng là nền tảng cho tiêu thụ trong nước”, ông nói.

Trước năm 2020, các quốc gia nhập khẩu là bên lắp đặt phần lớn công suất điện gió và mặt trời mới nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

“Gần đây, chi phí điện mặt trời, điện gió và công nghệ pin giảm mạnh, cùng với nguồn tài nguyên dồi dào và mục tiêu khí hậu tham vọng, đã thúc đẩy các nước xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch giàu có đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo”, ông Brice giải thích.

“Những quốc gia này cũng đang đầu tư mạnh vào việc tài trợ cho mở rộng năng lượng tái tạo ở các nước láng giềng và trên toàn Trung Đông”, ông bổ sung.

Nhu cầu có vượt tăng trưởng tái tạo tại MENA?

Dù các dự báo rất ấn tượng, báo cáo cho rằng điện tái tạo sẽ chưa thể thay thế điện khí cho đến sau năm 2040.

Lý do khá đơn giản: Nhu cầu điện đang tăng nhanh hơn công suất tái tạo, do nhu cầu làm mát không gian, trung tâm dữ liệu, xe điện và sản xuất hydro xanh.

“Sự gia tăng nhanh của năng lượng tái tạo tại Vùng Vịnh và toàn MENA không thay thế hydrocarbon chỉ trong một sớm một chiều, nhưng đang tái định hình hệ thống điện”, ông Ditlev Engel, CEO Hệ thống Năng lượng của DNV, nhận định.

Báo cáo cho thấy đến năm 2060, điện năng sẽ đáp ứng 35% tổng nhu cầu năng lượng của khu vực, tăng từ mức 17% hiện nay. Trong cơ cấu điện đó, điện mặt trời chiếm khoảng 45%, còn điện gió chiếm thêm 40%. “Các nước GCC đang xây dựng những dự án điện mặt trời và lưu trữ lớn nhất thế giới, đồng thời vẫn cung cấp dầu khí cho thị trường toàn cầu”, ông Ditlev nói thêm. “Sự phát triển này chủ yếu được thúc đẩy bởi yếu tố kinh tế. Năng lượng tái tạo hiện mang lại điện giá rẻ, và điện sạch đang trở thành điều kiện cần cho công nghiệp cạnh tranh cũng như sản xuất hydro trong tương lai”, ông bổ sung.

Khí hậu tại Trung Đông và Bắc Phi cũng đặc biệt thuận lợi cho phát điện tái tạo, với hơn 300 ngày nắng mỗi năm và gió sa mạc mạnh.

Mốc chuyển đổi năm 2040

DNV coi năm 2040 là điểm ngoặt then chốt của MENA. Khi đó, tốc độ tăng trưởng hằng năm của điện tái tạo sẽ vượt tốc độ tăng của tổng nhu cầu điện, đánh dấu sự khởi đầu thực sự của việc thay thế nhiên liệu hóa thạch trong ngành điện.

Ông Jan Zschommler, Giám đốc khu vực Trung Đông và châu Phi của DNV, nhìn nhận sự chuyển dịch này một cách rõ ràng: “Vùng Vịnh đang chuyển từ thảo luận sang triển khai. Các dự án điện mặt trời, điện gió và lưu trữ quy mô lớn đang được xây dựng với tốc độ đủ để thay đổi cơ cấu nguồn điện của khu vực”.

Công suất điện mặt trời được dự báo tăng từ 76GW năm 2024 lên 340GW vào năm 2029. Đến cuối thập kỷ, điện mặt trời dự kiến cung cấp gần 1/5 tổng sản lượng điện.

Điện gió, dù khởi điểm thấp hơn, được dự báo sẽ tăng gấp ba lần trong mỗi thập kỷ từ 2020 đến 2060. Tính chung, sản lượng điện từ mặt trời và gió tại MENA sẽ tăng khoảng 14 lần vào năm 2040.

Công suất lưu trữ tăng vọt

Giống như các khu vực khác, lưu trữ năng lượng sẽ đóng vai trò quyết định trong việc xử lý tính biến động của nguồn điện tái tạo tại Trung Đông và Bắc Phi. Báo cáo dự báo công suất lưu trữ sẽ tăng từ khoảng 36GWh hiện nay lên gần 9.500GWh vào năm 2060.

Pin sẽ ngày càng thay thế các nhà máy nhiệt điện để trở thành nguồn linh hoạt ngắn hạn chủ yếu của lưới điện. Khu vực này cũng đang theo đuổi những dự án điện mặt trời kết hợp lưu trữ lớn nhất thế giới, trong đó có dự án 1GW cung cấp điện 24/7 của MASDAR tại Abu Dhabi.

Quy mô trung bình của các dự án điện mặt trời quy mô tiện ích đang tăng mạnh, với 80% dự án hoàn thành vào cuối thập kỷ có công suất trên 1GW, so với chỉ 20% vào đầu thập kỷ.

Dù năng lượng tái tạo tăng nhanh, khu vực vẫn đối mặt nhiều thách thức. Nhu cầu điện mới ban đầu chủ yếu đến từ các tòa nhà và khử mặn, nhưng giai đoạn 2040-2060, tăng trưởng nhu cầu sẽ do xe điện, trung tâm dữ liệu AI và khai thác hydro xanh thúc đẩy.

Riêng nhu cầu làm mát không gian sẽ đóng góp 30% mức tăng nhu cầu điện đến năm 2035, khi nhiệt độ tăng và GDP tăng giúp nhiều người tiếp cận hơn với các hệ thống làm mát.